არკადი from წმინდა წყვდიადი

Written in Georgian by Levan Berdzenishvili

Add

ძველი ბერძენი რეფორმატორისა და პოეტის, სოლონის ერთი ელეგიის მიხედვით, ადამიანის ცხოვრება შვიდწლიანი პერიოდებისგან შედგება (პირველ შვიდ წელიწადში ბავშვი კბილებს მოიცვლის, მეორეში სიმწიფეს აღწევს, მესამეში წვერი ამოუვა, მეოთხეში აყვავდება, მეხუთეში ოჯახს ქმნის, მეექვსეში საქმეს სერიოზულად ეკიდება, მეშვიდესა და მერვეში სრულყოფილია, მეცხრეში დასუსტება იწყება, მეათეში კი უდროო აღარ იქნება მისი სიკვდილი). საკმაოდ ბევრი რამ გადამხდენია, მაგრამ საკუთარ თავზე დაკვირვებამ დამარწმუნა, რომ მთელი ცხოვრების განმავლობაში ყველაზე დიდი გავლენა ჩემზე მეხუთე შვიდწლეულს — დაპატიმრების ოთხწლიან მოლოდინსა და თავისუფლების სამწლიან აღკვეთას მოუხდენია. ეს გავლენა იმდენად დიდია, რომ საკმარისია, ვინმე ახალი ადამიანი გავიცნო, ქართველი იქნება ეს თუ უცხოელი, რამდენიმე სიტყვის შემდეგ აუცილებლად ავუხსნი, რომ ოდესღაც პოლიტიკური პატიმარი ვიყავი. ახალგაცნობილ კაცთან ჩემი ნებისმიერი საუბარი გარდაუვალი აუცილებლობით შეუხვევს ამ თემისკენ.

შინაგანად ვეწინააღმდეგები საკუთარ თავს. არ მომწონს ეს ამბავი: რაღაც ძალიან მარტივი კაცი გამოვდივარ. ჩემი მოქმედების პროგნოზირება და გამოცნობა უიოლესი საქმე ხდება. ვეუბნები საკუთარ თავს, არ არის საჭირო ამდენი ლაპარაკი კაგებეზე, გულაგზე, ციხესა და უბედურებაზე, ილაპარაკე ძველ საბერძნეთზე, ჰომეროსზე, არისტოფანეზე, რუსთაველზე, ვაჟაზე, ბარათაშვილზე, გალაკტიონზე, ფეხბურთზე, პელეზე, გარინჩაზე, ელ ფენომენო რონალდოზე, კომპიუტერზე, ვინდოუსზე, ეფლზე, მაკინტოშზე, აიფონზე, დიეტაზე, ცილებზე, ატკინსზე, ნახშირწყლებზე, არასამთავრობო სექტორზე, ფონდებზე, განათლებაზე, ისტორიაზე, პოლიტიკაზე, ილიას მკვლელობაზე, ქართველობაზე, მოგზაურობაზე, ბრაზილიაზე, რაზეც გინდა ილაპარაკე, ლაპარაკი კი იცი, რას გადაეკიდე ამ ციხეს, ამ ბარაშევოს, ამ დუბრავლაგს, ოცდაათი წლის წინანდელ პატიმრობას?!

ამიტომაც არასოდეს არ ვწერდი არც რესპუბლიკური პარტიის ჩამოყალიბებაზე, არც გამოძიებაზე, არც თავისუფლების დაკარგვის მოლოდინზე, არც ვეძინის ქუჩაზე დაპატიმრებაზე, არც ჩემი სახლიდან ას ნაბიჯში მდებარე სუკის იზოლატორზე, სადაც ექვსი თვე ვიჯექი, არც როსტოვის, რიაზანისა და პოტმის ციხეებზე, არც სტოლიპინად წოდებულ ეტაპზე და არც ბარაშევოზე, სადაც ჩემი ცხოვრების საუკეთესო სამი წელი გამიტარებია. საუკეთესო წლებს რომ ვამბობ, ორივე გაგებას ვგულისხმობ, ცხოვრების საუკეთესო წლებიც იყო (ბოლოს და ბოლოს, ახალგაზრდა ვიყავი და რა სჯობია ამ ასაკს) და, საერთოდაც, საუკეთესო წლები იყო (ამაზე უკეთესი პერიოდი არ მქონია, კაგებეს მიერ დიდი რუდუნებით შერჩეულ ასეთ ხალხს შემდგომში ვინღა მომიგროვებდა).

ვიცი, რომ პირველი არ ვარ, ვისაც განსაკუთრებულმა გარემოებებმა ხელში კალამი ააღებინა; ჩვენს რიგებში გრაფომანებიც ბლომად იყვნენ და გენიოსებიც (მარტო მარსელ პრუსტის ხსენება რად ღირს!), მაგრამ მე „კალამი ავიღე“ ანუ კლავიატურა მოვირგე არა მხატვრული წიგნის დასაწერად, არა დაკარგული დროის დასაბრუნებლად, არამედ დაკარგვადი პერსონაჟის გადასარჩენად, მე ვიბრძვი არარიგითი არკადი დუდკინის გადასარჩენად. მე რომ არ ვიყო, არკადი დაიკარგება, ვერავინ გაიგებს, რომ ის იყო ამქვეყნად, რომ მის ყოფნას აზრი ჰქონდა. სხვებმა დიდი ხანია, დაივიწყეს და ზოგს არც დაჰვიწყებია, რადგან არც ზონაში დაუნახავთ და არც არასდროს ხსომებიათ. არკადი რომ არ აღვწერო, იგი ჰადესში ისევე დამადგება თავს, როგორც ოდისევსი დაადგა აქილევსს, და პასუხს მომთხოვს.

დავით წინასწარმეტყველი ორმოცდამეერთე ფსალმუნში ამბობს, რომ „უფსკრული უფსკრულსა ხადის“ ანუ მოუხმობს და არკადი დუდკინმაც უხმო სხვებს ჩემი მეხსიერება ისე განათდა, რომ სინათლე სიბნელედ იქცა, წყვდიადი დაიწმინდა და წმინდა წყვდიადი ალაპარაკდა.

არკადი

ორი სიცოცხლე ჰქონდა, უფრო სწორად, ისეთ დაწესებულებაში (ეს სიტყვა საბჭოთა კავშირის შემდეგ არც უნდა იხმარებოდეს, იმდენად მკვიდრად საბჭოურია და აღიარებს სახელმწიფოს მიერ ადამიანისთვის დადგენილი წესის უზენაესობას), კერძოდ, ისეთ და-წეს-ებ-ულ-ებ-ა-ში ЖХ 385/3 5 იმყოფებოდა, რომ სიცოცხლე სულ არ ჰქონდა, მაგრამ მან ამის შესახებ არ იცოდა; მან იცოდა, რომ ის არის არკადი დუდკინი, სამამულო ომის ვეტერანი, ამ ომის გმირი, კაცი, რომელმაც ეკლესიის თავზე (რა თქმა უნდა, კინოში ნანახ რაიხსტაგს გულისხმობდა, ეტყობა, მისი წარმოდგენით, გუმბათი მხოლოდ ეკლესიას შეიძლება ჰქონდეს) ქანთარიასთან ერთად წითელი დროშა დაამაგრა, ხოლო გოროხოვი (ამ გვარში არკადი მელიტონ ქანთარიას თანამედროშეს, სახელგანთქმულ მიხაილ ეგოროვს გულისხმობდა) იქ არც ყოფილა. კიდევ არკადიმ იცოდა, რომ 13 მაისს თავისუფლდებოდა, ოღონდ ან წლების აღრიცხვა შეწყვიტა, ან აღარ ახსოვდა რამდენი ჰქონდა მისჯილი, ან მისთვის დადგა ერთი საბოლოო და უსასრულო წელიწადი, რომელშიც იგი ყოველწლიურად უნდა გათავისუფლებულიყო, მაგრამ ბოროტი ადამიანები, მისი სიტყვებით რომ ვთქვათ, „სუპოსტატები“, არ ათავისუფლებდნენ.

კიდევ ბევრი რამ იცოდა არკადი დუდკინმა, მაგალითად, ვლადიმირის ციხეში საკანში მასთან ერთად მჯდარმა ლიონია ბრეჟნევმა რომ ომში სისხლითა და ოფლით მოპოვებული მედლები და ორდენები მოჰპარა, რომ იგი ტანკიდან „გამოაპულტირეს” (меня пультировали-ო, — უყვარდა თქმა) და კიდევ ბევრი ისეთი რამ, რაც ავლენდა მის ხაზს, მის გულუბრყვილო, არაპროფესიულად დამუშავებულ მითოსს, სამძებრო ჟარგონზე „ლეგენდას”, რომელიც დაპატიმრების დღიდან აირჩია და რომლისთვისაც აღარასოდეს უღალატია: იბრძოდა ომში, მოიპოვა მედლები და ორდენები, დროშა დაამაგრა, სადაც საჭირო იყო და ვისთან ერთადაც საჭირო იყო. ამის შემდეგ სულ ტყუილად დააპატიმრეს.

ლეგენდის დამუშავებაში, ეტყობა, მას ეხმარებოდა ის ფაქტი, რომ მისი უფროსი ძმა, ვასილი დუდკინი მართლა იბრძოდა სამამულო ომში, მართლა გმირი იყო და ქანთარიასთან და ეგოროვთან ერთად რაიხსტაგზე დროშა თუ არ დაუმაგრებია, რაიხსტაგის აღების ოპერაციაში მართლა მონაწილეობდა.

დიახ, არკადიმ იცოდა, რომ გმირი იყო, მაგრამ მისი ცოდნა არ ეთანხმებოდა ზონის ადმინისტრაციისა და, კაცმა რომ თქვას, მთელი ზონის ცოდნას, ეს უკანასკნელი კი აღიარებდა მხოლოდ ერთ ფაქტს: ომის დროს არკადი პოლიცაი იყო. როდესაც გერმანელები შევიდნენ მის ბელორუსულ სოფელში, არკადი 15 წლის იყო და ტყეში არ თუ ვერ გაიქცა, რომ ომის პირველივე დღეებიდან გმირული პარტიზანობა დაეწყო, ხოლო 17 წლის რომ შესრულდა, არკადის, ამ უწვერულ და წერა-კითხვასთან მწყრალად მყოფ ცოტა „იმნაირ” ბიჭს პოლიცაის ფორმა ჩააცვეს, ხელში „შმაისერი” მისცეს და სოფელში წესრიგის დამყარება მოსთხოვეს. იარაღის გასასინჯად ტყისკენ წავიდა და რამდენიმე ჯერი დაცალა (ეს უკანასკნელი საქციელი საბრალდებო დასკვნაში ასე აისახა: „сделал выстрел в сторону партизан”, ანუ პარტიზანთა მიმართულებით გაისროლაო). ორი დღის შემდეგ სოფელი პარტიზანებმა დაიკავეს და არკადის პოლიციელობაც დასრულდა. პარტიზანებს ჭკუასუსტი ბავშვის დასჯაზე არც უფიქრიათ. საბოლოოდ, პოლიცაის ფორმის ჩაცმა (მეტი დანაშაული საბრალდებო დასკვნაში არ იყო აღწერილი, იმიტომ რომ სოფელში სულ ხუთი ოჯახი იყო, ებრაელები იქ არ ყოფილან, კომუნისტები არ ყოფილან და რა რეპრესიები უნდა განეხორციელებინა პოლიცაი დუდკინს თანაც 48 საათის განმავლობაში, უცნობია) არკადის ძვირი დაუჯდა: ისედაც სუსტი გონება, რომლითაც იგი სამყაროს ბავშვურად აღიქვამდა, კიდევ უფრო აერია, თავს დაღუპულ ძმად ასაღებდა, ომის ეპიზოდებს თხზავდა და თავის როლს პოულობდა ყველა ეპიზოდში; ამიტომ იგი ერთდროულად ლენინგრადის ბლოკადასაც არღვევდა, სტალინგრადშიც იბრძოდა, კურსკის რკალშიც გააღწია და ბერლინი ხომ აიღო და აიღო. სოფელს ეცოდებოდა, მისი ორდღიანი სასაცილო პოლიციელობაც ახსოვდა და ისიც, რომ არკადი კაცს კი არა, ჭიანჭველას არ აწყენინებდა, და ეთამაშებოდა ამ თამაშს; ის კი არა, სამოწყალოდ ინახავდა კიდეც, როგორც შინაურ სულელს და ძველ ეკლესიასთან ერთად მთელი სოფლის ერთადერთ ღირსშესანიშნაობას.

არკადის წერა-კითხვა აღარ უსწავლია, მაგრამ კინო უყვარდა და ყოველი ახალი ფილმის შემდეგ თავის პატარა ისტორიას თხზავდა, რომელშიც იგი (და არა სტალინი ან ჟუკოვი) გვევლინებოდა საბჭოთა კავშირის მხრიდან ომის მთავარ მამოძრავებელ ძალად. ცხოვრება ასე გრძელდებოდა მანამ, სანამ მარადფხიზელმა და ყოვლისმცოდნე ბელორუსმა მზვერავმა პიონერებმა (მათი საერთო სახელი იყო „კვალისმაძიებლები” ანუ следопыты), კომკავშირული და პარტიული ხელმძღვანელობის სრული და განუხრელი მხარდაჭერით არ მიაგნეს, არ ამხილეს და სამართალი არ აღუსრულეს (ფორმალურად, პიონერებს არ დაუჭერით, მილიციამ „ივაჟკაცა”, მაგრამ რამდენიმე პიონერის გვარი მაინც აღმოჩნდა არკადი დუდკინის საბრალდებო დასკვნაში).

1972 წლიდან არკადი დუდკინი სასჯელს იხდიდა როგორც სამშობლოს მოღალატე და სამხედრო დამნაშავე.

ის ამბავი, რომ საბჭოთა კაგებემ სოფლის უწყინარი გიჟისგან სამშობლოს მოღალატე გამოიყვანა, არავის გაჰკვირვებია, მაგრამ დისიდენტების დაჟინებული მოთხოვნით (ზონაში ჩასვლისთანავე მე და დათოც შევუერთდით ამ მოთხოვნას) და დაინტერესებული საერთაშორისო ორგანიზაციების მხარდაჭერით, ყოველწლიურად ჩამოდიოდა კომპეტენტური კომისია მოსკოვიდან, რომელშიც საბჭოთა ფსიქიატრიის ასები შედიოდნენ (აკადემიკოსსა და პროფესორზე ნაკლებს როგორ შეიყვანდნენ ასეთ კომისიაში, მათ დასკვნებს ხომ მსოფლიო მეცნიერთა ნდობა უნდა მოეპოვებინათ) და ეს კომისია განუხრელად (კომუნისტების საყვარელი სიტყვა იყო) ადგენდა შემდეგს: არკადი დუდკინი ფსიქიკურად ნორმალურია, დანაშაულის ჩადენის დროსაც შერაცხადი იყო და ახლაც ასეთია; ასე რომ, ვადამდე მისი განთავისუფლების მოთხოვნა სრულიად უსაფუძვლოა, ჩვენი ხალხი ყოველთვის მკაცრად მოჰკითხავს სამშობლოს მოღალატეებს და იმათაც, ვისაც პირსისხლიანი პოლიცაისგან უწყინარი ყმაწვილის გამოყვანა სურს.

სწორედ ამიტომ, ყოველი წლის 13 მაისს ყველა ელოდებოდა საღამოს 6 საათს. საღამოს 6 საათისთვის მთელი ზონა ე.წ. „კურილკასთან“ იდგა მარადიული სპექტაკლის მოლოდინში.

სპექტაკლს ერთადერთი მონაწილე ჰყავდა, ეს იყო ერთი მსახიობის თეატრის ბარაშევული ვარიაცია: პირველ აქტში ბარაკიდან გამოსული არკადი დაიძვრებოდა ადმინისტრაციის შენობისაკენ, თავისი ჯოხით მიადგებოდა იმ ოთახის ფანჯრებს, რომელშიც დიდი აკადემიკოსებისგან შემდგარი ფსიქიატრიული კომისია იკრიბებოდა ხოლმე და ანტრაქტის გარეშე გადადიოდა მეორე აქტზე: გამწარებით ურტყამდა ამ ჯოხს კედელს; ხოლო მესამე აქტში ბელორუსულად რაღაც უცნობ მონოლოგს კითხულობდა, რომლის შინაარსის გარკვევას ზონის სახელგანთქმული სლავისტები, მიხაილ პოლიაკოვი და გელი დონსკოიც კი ვერ ახერხებდნენ. როგორც ჩანს, მშობლიურ ენაზე გათავისუფლებას მოითხოვდა. არკადის არ აჩერებდნენ, წესრიგისკენ არ მოუწოდებდნენ. ერთი საათი ურტყამდა თავის ჯოხს კედელს და ადმინისტრაცია დუმდა. მხოლოდ მას შემდეგ, რაც დაღლილი და ვალმოხდილი, კურილკასთან შეუერთდებოდა დანარჩენებს, გამოჩნდებოდნენ კონტროლიორები და კედლის დაზიანების დონეს ამოწმებდნენ. მკაცრი რეჟიმის კოლონიაში, სადაც 2 მილიმეტრზე მეტი სიგრძის თმის მოშვებისთვის 15 დღიანი შიზო (ШИЗО, т.е. Штрафной ИЗОлятор, სადამსჯელო იზოლატორი) იყო გარანტირებული, ამ პოლიტიკური აქტისთვის არკადი არასოდეს დაუსჯიათ — ზონის ადმინისტრაციამ და კონტროლიორებმა მშვენივრად იცოდნენ, ვისთან ჰქონდათ საქმე, ისინი ხომ დიდი აკადემიკოსები არ ყოფილან, რომ გიჟი და ნორმალური ვერ გაერჩიათ.

როგორც ზონის მკვიდრთა აბსოლუტური უმრავლესობა, არკადი მწეველი იყო, მაგრამ თამბაქო ან წეკო არასოდეს არ ჰქონდა, ფარდულით ანუ „ლარიოკით” (თვეში ერთხელ თითოეულ პატიმარს ხუთი მანეთის ღირებულების ნივთების შეძენის უფლება ჰქონდა, ოღონდ საკუთრივ ფულის ერთეულები საქმეში არ მონაწილეობდა) არ სარგებლობდა, ფულს ზოგავდა მომავალი ცხოვრებისთვის, რომელიც, მისი განმარტებით, რომელიღაც წლის 13 მაისს დაიწყებოდა; ამიტომ არკადი ჩამოყალიბდა კლასიკურ „მსროლელად” (სალაპარაკო რუსულში стрелять ზმნას აქვს ასეთი მნიშვნელობაც: „მოპოვება”, „შოვნა”, „თხოვნა”), ანუ წეკოს მოკრძალებულ გამომძალველად. ამ ფაქტის გათვალისწინებით მწეველი ზონა ორ არათანასწორ ნაწილად გაიყო: უმრავლესობაში იყვნენ ისინი, ვინც არკადის წეკოს არ მოაწევინებდა არც ერთ შემთხვევაში, ხოლო ღრმა უმცირესობაში აღმოჩნდნენ ისინი, ვისაც პრინციპულად შეეძლო გარკვეულ გარემოებებში არკადისთვის წეკოს მიცემა.

გაგება ორივე ნაწილისა შეიძლებოდა, ვინაიდან ზონაში ყველაფერი დათვლილია და არკადისთვის წეკოს მიცემა საკუთარი თავისთვის სიამოვნების მოკლებას ანუ პატიმრობის ვადის გახანგრძლივებას ნიშნავდა. ამით იმის თქმა მინდა, რომ სიამოვნების ის წუთები, რომელიც წეკოს მოჰქონდა, თავისუფლებასთან იყო ასოცირებული (პატიმრის გამარტივებული წარმოდგენით, თავისუფლება ის ადგილია, სადაც უთვალავი სიამოვნება არსებობს), სწორედ ამიტომ ზონაში თამბაქოსთვის თავი არავის დაუნებებია, ხოლო არამწეველების მწეველებად მოქცევა კი მომხდარა.

არკადიმ იცოდა, რომ უბრალო „მომაწევინეთი” ერთიორი გულუბრყვილო პატიმრის გარდა ვერავის გამოსძალავდა წეკოს, „მომაწევინე” აუცილებელი, მაგრამ არასაკმარისი პირობა იყო მისი „გამოსვლისა”, რომელსაც ის „ასრულებდა” და ასრულებდა ისეთი ოსტატობით, რომ გასაგები ხდებოდა, გერმანელებმა ფორმა როგორ ჩააცვეს, ან მთელი ცხოვრება გამოგონილ ლეგენდას როგორ მიჰყვებოდა: არკადი დუდკინი სტიქიურ მსახიობად იყო დაბადებული.

დავუშვათ, არკადიმ დაინახა, რომ „კურილკაში” დგას რაფაელ პაპაიანი, იგი დაუყოვნებლივ იწყებდა გამოსვლას და თანდათან „სასროლ” მანძილზე უახლოვდებოდა პაპაიანს: „ერთხელაც ვმსახურობდი მარშალ ბაგრამიანის ხელმძღვანელობით…”

აქ უნდა ითქვას, რომ არკადი თავისი ბელორუსული საქცევებით ხანდახან თავის სიტყვას ძველ სლავურ ანუ თითქმის მითოსურ განზომილებას ანიჭებდა, მაგალითად, ის ამბობდა არა „служил я как-то”, არამედ „служив я как-то”. ამასობაში არკადი აგრძელებდა: „აი, ვინ იყო ნამდვილი ხელმძღვანელი! ჩემი ტანკი მოსწონდა ძალიან. მეხვეწებოდა, გამიცვალეო. რა კაცი იყო! ნამდვილი სამხედრო. სომხები შესანიშნავი მეომრები არიან, თურქებს კი არ ჰგვანან! მომაწევინე ერთი. მარშალ ბაგრამიანის შთამომავლობა თუ არსებობს ნეტავ?“

თავდაპირველად რაფაელი უხალისოდ იძლეოდა წეკოს, მაგრამ რაც უფრო გადიოდა დრო, პაპაიანის გამოჭერა პრიმიტიული პატრიოტიზმით სულ უფრო ძნელი ხდებოდა. არკადისდა საუბედუროდ, სახელგანთქმული სომეხი დრამატურგის შვილს და ფილოლოგიის მეცნიერებათა კანდიდატს, რაფაელ არამაშოტის ძე პაპაიანს, სულ უფრო ეხვეწებოდა გემოვნება და ეს ჰუმანიტარი კაციც სულ უფრო იხრებოდა სტანისლავსკისეული „არ მჯერასკენ”, ხანდახან იტყოდა კიდეც „Не верю” და არკადის წეკოს გარეშე ტოვებდა.

უთვალავი სიკეთიდან, რომელიც არკადის ახასიათებდა, ყველაზე საინტერესო მისი მედგარი ხასიათი და გაუტეხელობა იყო. ამ კაცმა აშკარად არ იცოდა პაუზა. პაპაიანთან წარუმატებელი გამოსვლა დამთავრებული არ ჰქონდა, კურილკაში მდგომი რომელიმე ქართველისკენ რომ გადაიხრებოდა და თითქმის ჰომეროსული ობიექტურობით და მიუკერძოებლობით იწყებდა ახალ ისტორიას, რომლისთვისაც ჯიბეში მართლა არ ჩაიყოფდა ხელს: ისტორიები ბლომად ჰქონდა და ერთი და იმავეს განმეორებას ერიდებოდა. ბუბუნებდა თავისი მსუბუქი ბელორუსული აქცენტით: „მანამდე გენერალ ლესელიძესთან ვმსახურობდი. აი ვინ იყო ნამდვილი სამხედრო, ჯარისკაცების მამა. ლიონია ბრეჟნევიც იქ გავიცანი, შემდეგში მედლები და ორდენები მომპარა, მაგრამ ახლა ამის დრო არ არის. გენერალი ლესელიძე ჩემი დიდი მეგობარი იყო, მეუბნებოდა, ბერლინზე დროშა შენ უნდა აგატანინო, გოროხოვს კი არაო. ქართული სიმღერა უყვარდა, საკვარლის საპლავს… მომაწევინე ერთი… ვეზებდიიი. ნეტავ, ბაქოში არის ლესელიძის ქუჩა?”

მიუხედავად გეოგრაფიაში აშკარა გაურკვევლობისა (ვერაფრით ვარწმუნებდით, რომ საქართველოს დედაქალაქს თბილისი ჰქვია და არა ბაქო), ჩემზე არკადის ყველა სამსახიობო გამოსვლა წარუშლელ შთაბეჭდილებას ახდენდა, ასე რომ, ჩემი წეკოს ყოველთვიური მარაგის ნაწილი ულაპარაკოდ მისი იყო.

არკადი, ფაქტობრივად, პოეტი იყო. თანაც, სხვა პოეტებისგან განსხვავებით, მადლიერი პოეტი. როგორც კი სამსახიობო ოსტატობის წყალობით წეკოს მოიპოვებდა, „იზვესტიიდან” მოხეულ ფურცელში გაახვევდა, გააბოლებდა და სამადლობლის სანაცვლოდ სახალისო ამბის მოყოლას დაიწყებდა:

— ერთხელაც ტანკში ვიჯექი. ტანკისტი ვიყავი, ხომ იცი. ჰოდა, ტანკში ვიჯექი და რას ვხედავ, გერმანელები მოდიან სამი „ტიგრით”. ეს ამბავი ბერლინის მისადგომებთან ხდება, ჩემ გვერდით ქართველი ლეიტენანტი მახარაშვილის ტანკი მოდიოდა, ხომ იცი, მოხუცის შვილი. მოდიან გერმანელები სამი „ტიგრით” და მიყვირიან: „არკადი, ჰენდეხოხ!” გერმანულად მიყვირიან. გერმანელები არიან, სამი „ტიგრით”. „ტიგრი” ტანკია. მე T-34 მყავდა და იმათ „ტიგრები”, მე ლომი ვიყავი და ისინი ვეფხვები. მოხუცის ბიჭი, საწყალი მახარაშვილი მგელი იყო.

მიყვირიან „ხენდეხოხს”, ესე იგი, ხელები მაღლაო და მე დავუძახე, „იხ ბინ არკადი, იხ ნიხტ ჰენდეხოხ, იხ ბინ უბივენ ზი, შვაინ ფრიცენ, იავოლ!”, დაგხოცავთ ყველას, გერმანელო ღორებო-მეთქი. მესროლა გერმანულმა ტანკმა და მომარტყა მარცხნივ და დამიძახა, „ია, ია!” ვესროლე მე და მოვკალი ერთი ვეფხვი. მეორე ვეფხვი მახარაშვილმა მოკლა, ულვაშიანი მოხუცის ბიჭმა. წამოვიდა მესამე „ტიგრი”. ვერ ვაჩერებ, მოდის და მოდის. მოკლა მახარაშვილი. მოდის და უნდა გადამიაროს თავზე. ვესვრი და ვესვრი, მაგრამ არ კვდება! თურმე ამ ტანკში თვითონ ჰიტლერი ზის. მივხვდი, რომ არაფერი აღარ მეშველებოდა, დავიძახე, „ზა როდინუ, ზა სტალინა”, გამოვასხი ჩემს ტანკს ფრთები და ავფრინდი, ძალიან მაღლა ავფრინდი, მზეზე მაღლა ავედი.

არკადი დუდკინი 1987 წლის 13 მაისს უნდა გათავისუფლებულიყო. 12 მაისს გარდაიცვალა. ადგილობრივი ტრადიციის შესაბამისად, ზონის ადმინისტრაციამ ფეხსაცმელი გახადა და უსახელო საფლავს მიაბარა, ასე რომ თავის გმირ ძმასთან, რომლის როლსაც მთელი ცხოვრება წარმატებით ასრულებდა, ფეხშიშველი მივიდა.

Published November 25, 2016
Excerpted from “წმინდა წყვდიადი”; ლევან ბერძენიშვილი; ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა; თბილისი 2010
© 2016 Levan Berdzenishvili

 

Arcady

Written in Georgian by Levan Berdzenishvili


Translated into English by Irakli Beridze

Ancient Greek reformer and poet Solon, in one of his elegies, asserts that the life of a man consists of a succession of seven-year periods. The first period is marked by tooth change, the second by puberty, the third by the beard, the fourth is when physical strength peaks, the fifth is time to marry, the sixth celebrates full development of character, the seventh and eighth involves maturing in wisdom and mind, the ninth means retrogression, and the tenth equals death. I have seen a lot, but self-reflection has convinced me that the fifth period of seven years, which in my case involved four years in anticipation of detention and subsequent three years of imprisonment, was the most influential in my life. Its impact is so great that, after having met with someone, be it a Georgian or a foreigner, after a few introductory phrases, I invariably explain that I used to be a political prisoner. Any conversation with new acquaintances without exception leads to this topic.

Deep inside, I am struggling with myself. I do not like all this—it makes me too perceivable as a person. Predicting and foreseeing my next step becomes as easy as falling off a log. I argue against myself spending so much time talking about the KGB, Gulag, prison, and all that horror. I want myself to talk about Ancient Greece, Homer, Aristotle, Rustaveli, Vazha-Pshavela, Baratashvili, Galaktion, soccer, Pele, Garrincha, El Fenomeno Ronaldo, computers, Windows, Apple, Macintosh, iPhone, diet, protein, Atkins, carbohydrates, nongovernmental sector, foundations, education, history, politics, the assassination of Ilia, what being a Georgian is about, travel, or Brazil. Anything you want to talk about—conveniently, talking is your calling card—just snap out of this prison stuff, this Barashevo or Dubravlag, and your imprisonment thirty years ago!

This is why I never write about the establishment of the Republican Party, investigations, my anticipation of detention, or the actual arrest on Vedzini Street. I do not write about my six months of confinement at the KGB hotbox some hundred yards from my home, or the Rostov, Ryazan, and Potma prisons, or the Stolypin car used to transport prisoners, or Barashevo where I spent the best three years of my life. I mean “the best” in both senses: the best years of my life—after all, I was young, and nothing beats those years—and the time in general, the best period in my life, as I was in the company of the finest people, all cherry-picked for me by the KGB.

I know I am not the first who has turned to writing under extraordinary circumstances.  There have been enough graphomaniacs and geniuses alike (mentioning Marcel Proust alone is sufficient enough) in our ranks, but the reason why I turned to writing, or rather typing on the keyboard, was not to write fiction in search of lost time, but to save a losable character; I am fighting to save the extraordinary Arcady Dudkin. Without me, Arcady Dudkin will sink into oblivion, and no one will ever know that he lived on this earth, and that his life mattered. Others have forgotten him, while some may not have simply because they have not met him in a labor camp, so they have nothing to remember or forget in the first place. Should I fail to describe Arcady, he will appear to me in Hades, like Achilles to Odysseus, to hold me responsible.

In Psalm 41, the Holy Prophet and King David says that “deep calleth unto deep,” and so Arcady Dudkin called, summoned others, and my memory has become illumined exceedingly enough to turn light into darkness, to purify darkness, and now holy darkness has opened its mouth to speak out.

Arcady

He had two lives. Strictly speaking, he did time in such an institution, I mean the ЖХ 385/35 special labor camp, that he might as well have had no life at all, but he was unaware of that. What he knew was that Arcady Dudkin, a WW II veteran, a war hero, a man who, together with Kantaria, raised a red flag over a church—of course, he meant the Reichstag he had seen in the movies; apparently, in his mind only churches have domes—while Gorokhov (under this name he meant the famous Mikhail Yegorov who raised the flag together with Meliton Kantaria) was nowhere in sight at that time. What Arcady also knew was that he was due for release on May 13. He just lost track of the time, unaware of what year it was or how many years he had to serve, or he was finally facing that ultimate and endless year within which he was due for release every year, but the evil men or, using their own terminology, “adverse forces,” would not set him free.

Arcady Dudkin knew many other things. For example, he knew that Lyonya Brezhnev, his cellmate at the Vladimir Prison, had stolen from him the medals and awards that cost him blood, sweat, and tears during the war. He remembered being catapulted out of a tank (“I was catapulted,” he loved to say), and many other things that demonstrated his storyline, his naïve and inaptly developed myth, known as “legend” in detective jargon, which he picked the day he was detained and from which he never swayed. He fought in the war, earned medals and decorations, and raised the flag with the right person and at the right time, after which he was arrested for nothing.

What must have played into his hands in the process of composing his legend was the fact that his elder brother, Vasily Dudkin, actually fought in the Great Patriotic War and was a real hero who participated in the siege of the Reichstag, though he may not have raised a flag in the company of Kantaria or Yegorov.

Yes, Arcady knew he was a hero, but his knowledge would not settle well with prison administration. Frankly, it did not go down well with common prison knowledge either, which recognized only one thing: During the war, Arcady was a Hilfpolizei collaborator. When Germans took over his village in Belorussia, Arcady, aged fifteen at the time, did not or could not flee to the forest to join the emerging heroic guerilla struggle. At the age of seventeen, Arcady, a beardless kid who seemed slightly off and at odds with literacy, was given a Hilfpolizei uniform and a Schmeisser gun and told to establish order in the village. He went to the woods to proof-test his new firearm and shot a few rounds, which later translated into his indictment: “Fired at guerrilla fighters.”  Two days later, the village was reclaimed by the guerrillas, marking the end of Arcady’s Hilfpolizei career.  The guerrillas never even considered punishing the mentally handicapped kid.  Ultimately, putting on a Hilfpolizei uniform cost Arcady dearly (that was the only charge listed in the indictment because there were only five families in the village, no Jews or Communists, so it is unclear what kind of repressions Hilfpolizei Dudkin could have possibly carried out in mere 48 hours). One way or another, the childish Dudkin, deranged as he was, became even more confused and started to pass himself off as his brother. Consequently, he was breaking through the Leningrad Blockade, fighting in Stalingrad, participating in the Battle of Kursk, and, of course, capturing Berlin—all at the same time.

His fellow villagers felt sorry for him. Although they remembered his two days in Hilfpolizei service, they also knew that he would not even hurt a flea, so they played along. Moreover, they cherished him as their very own village idiot and the main attraction along with the old church.

Arcady was illiterate, but he loved movies. He would compose his own little story after seeing another film. In these stories, he, not Stalin or Zhukov, appeared as the main driving force behind the Soviet Union in WW II. Things remained the same until the ever-vigilant and omniscient Belorussian reconnaissance pioneers, known collectively as scouts, with full and unwavering support from Komsomol and Party authorities, traced, identified, exposed, and brought him to justice. Technically, it was militia, not the pioneers, who distinguished themselves by detaining Arcady, though the name of several pioneers still found their way into Dudkin’s indictment files.

In 1972, Arcady Dudkin was sentenced to prison time for treason and war crimes.

It came as no surprise that the KGB passed a harmless village idiot as a traitor. At the insistence of the dissidents—Dato and I also joined this appeal—and with support from international stakeholder organizations, however, a competent commission from Moscow, consisting of top-notch Soviet psychiatrists, graced our labor camp with its presence every year.  Since the commission’s findings were supposed to gain trust among the international scientific community, its members had to be at least PhD degree holders, if not academicians. The commission consistently (a word favored by the Communists) produced the same conclusion every year: Arcady Dudkin was mentally fit, both at the time and after the offense. This set at naught our application for his early release, because our people will always be tough in dealing with traitors and those trying to make a bloodthirsty Hilfpolizei look like a harmless adolescent.

This is why everyone would get antsy waiting for 6 pm on May 13 every year.  By 6 pm, the entire prison population would gather at the smoking area anticipating a continuation of this endless performance.

This theatrical performance featured only one character, being a Barashevo version of a one-man show.  In the first act, Arcady leaves the prison barracks and heads toward the administrative facility, holding his cane and approaching the window of the room where the psychiatric commission of blue-chip academicians holds a meeting, subsequently skipping the intermission and jumping to act two right away, in which he, in a state of violent mental agitation, strikes his cane against the wall. In the third act, he declaims an inaudible monologue in the Belorussian language, and even the labor camp’s famed experts in Slavic studies, Mikhail Polyakov and Geliy Donskoy, are unable to make heads or tails of it. Apparently, he is demanding to be released in his native tongue. No one tries to get in his way or urges him to maintain order. He continues to strike the wall with his cane for a full hour while the administration just watches. Only after he, exhausted and gratified, joins the others in the smoking area do prison guards show up to check the damage the wall has suffered. In the special regimen corrective labor camp, where growing hair longer than two millimeters guarantees 15 days in the hole (penal solitary confinement), Arcady got away with his antic. Prison administration and corrections officers knew well who he was. They were no celebrated academicians who could not tell who is crazy and who is sane.

Similar to the vast majority of prison population, Arcady was a smoker, though he never had any regular or wild tobacco on him, never used prison commissary services (once a month, prisoners could purchase five rubles’ worth of goods, though no actual cash was involved in transactions). He was saving money for the next life which, according to him, would start on May 13 of one year or another. This is why Arcady developed into a quintessential cigarette bummer, modestly extorting wild tobacco from others. This in turn divided the smoking prison population into two camps. Those who would never, under any circumstances, let Arcady have any wild tobacco constituted the majority. The minority comprised those who, under certain circumstances, were willing to spare some wild tobacco for Arcady.

Both sides had a point because every little thing mattered in prison, and giving some smoke to Arcady equaled giving up some pleasure or getting time added to their sentences. What I am trying to say is that the minutes of pleasure granted by smoking wild tobacco were associated with freedom (in the simple minds of prisoners, freedom is a place where pleasure abounds in endless forms), which is why no one quit smoking in prison. On the contrary, many non-smokers converted to smoking.

Arcady knew that, except for a couple of guileless inmates, simple “got a spare smoke?” would not bring in any wild tobacco. “Got a spare smoke?” was a mandatory and yet insufficient phrase for “making his entrance”, which he performed with excellent mastery, leaving no doubt why the Germans had put on him their uniform, or why he stuck all his life to his legend—Arcady Dudkin was a natural-born actor.

Whenever Arcady spotted Raphael Papayan in the smoking area, he would make his entrance, gradually shortening the “tobacco bumming” distance and approaching Papayan: “Back when I served under Marshal Bagramyan…”

Notably, Arcady, with his local Belorussian colloquialisms, often imparted words with Old Slavonic or, better still, mythological dimensions. For example, instead of saying “when I worked,” he would say, “Back when I wrought.” In the meantime, Arcady went on, “That’s what I call a genuine leader!  He loved my tank. He kept bugging me to trade mine for his. What a man! A natural-born serviceman! Armenians are excellent fighters, nothing like the Turks! Got a spare smoke? Let me have some. Are there any descendants of Marshal Bagramyan out there, I wonder?”

At first, Raphael, albeit reluctantly, still spared wild tobacco. As time went by, however, playing on his primitive patriotism became harder and harder. Unfortunately for Arcady, Candidate of Philology Raphael A. Papayan, son of a celebrated Armenian playwright, gradually polished his taste, making this once humanitarian person tilt toward Stanislavski’s famous verdict “I don’t believe,” which he even quoted, depriving Arcady of any chance of scoring tobacco.

Of the many virtues characteristic of Arcady, his steadfastness and determination were the most notable. Obviously, this man had no clue what “taking a breather” meant. While his unsuccessful entrance with Papayan was still on, he would turn to one of the Georgians and, with nearly Homeric objectivity and integrity, go off with another story, one of the many he had in store. He had them in abundance, and he spared no effort to avoid repeating himself. He would rumble in his mild Belorussian accent, “I used to serve under General Leselidze. Now that was a true commander and father to his soldiers! That’s when I met Lyonya Brezhnev who later stole my medals and decorations. But enough of that! General Leselidze was a good friend of mine. He used to promise to make sure I, not Gorokhov, was the one to fly a flag over Berlin. He loved that Georgian song… ‘Looking for the grave of my loved one…’  Let me have some smoke… ‘Looking for…’  I wonder if they have Leselidze Street in Baku…”

Although he was geographically clueless—I could not convince him that Tbilisi, not Baku, was the capital of Georgia—every entrance performed by Arcady made a lasting impression on me, and some of my monthly stash of wild tobacco went to him with no questions asked.

Actually, Arcady was a poet. Unlike other poets, however, he was a grateful poet. As soon as his artistic skills garnered him some tobacco, he would roll it in Izvestiya newspaper sheets, light it up, and start telling a fun story as a token of gratitude.

“I was in a tank one time. You know, I was a tank commander. So, I’m sitting in this tank, and what do I see? Germans advancing in three Tiger tanks. That was on the outskirts of Berlin. Next to me was the tank of Georgian Lieutenant Makharashvili; you know, the old man’s son. Those Germans in their Tiger tanks roll up and yell at me in German, ‘Arcady, Hände hoch!’ They were Germans in three Tiger tanks. Tiger is a tank. I had a T-34, and they had Tigers. I was the lion, and they were the tigers. The old man’s son, poor Makharashvili, was the wolf.

“So they keep shouting, ‘Hände hoch,’ telling me to raise my hands. I replied, ‘Ich bin Arcady.  Ich nicht hände hoch. Ich bin kill you all, you swain Fritz, jawohl!’ I said, ‘I will kill you all, you German pigs!’ One of the German tanks fired at me and hit the left side of my tank, followed by ‘Ja!  Ja!’ I fired back and killed one of the tigers. Makharashvili, the son of the old man with a mustache, killed the second tiger. The third tiger charged and killed Makharashvili. I can’t stop it. It keeps advancing, about to run me over. I keep firing and firing, but it won’t die! As it turned out, Hitler himself was in that tank. I realized that I was finished, so I yelled, ‘For the Homeland! For Stalin!’ spreading my tank’s wings and taking off, soaring up in the sky, way above the sun.”

Arcady Dudkin was due for release on May 13, 1987. He passed away on May 12.  In line with local customs, labor camp administration removed his shoes from his feet and buried him in a mass grave. Thus, he was barefoot when he finally joined his hero brother whose role he played so successfully all his life.

Published November 25, 2016
© 2016 Levan Berdzenishvili
© 2016 Specimen

Arkadi

Written in Georgian by Levan Berdzenishvili


Übersetzt ins Deutsche von Franziska Zwerg

Einer Elegie des altgriechischen Reformators und Dichters Solon nach, teilt sich das Menschenleben in siebenjährige Phasen: In der ersten wechselt er seine Zähne, in der zweiten erlangt er seine Reife, in der dritten wächst ihm ein Bart, in der vierten erlebt er seine Blüte, in der fünften gründet er eine Familie, in der sechsten widmet er sich ernsthaft einer Sache, in der siebten und achten ist er vollkommen, in der neunten lassen seine Kräfte nach, und danach kann sein Tod nicht mehr als vorzeitig bezeichnet werden. Ich habe alles voll und ganz durchlebt, komme bei einer Selbstbetrachtung aber zu dem Schluss, dass die wichtigsten sieben Jahre für mich die vier Jahre in Erwartung meiner Verhaftung und der dreijährige Freiheitsentzug waren. Der Einfluss dieser sieben Jahre auf mein Leben ist gewaltig. Wann immer ich jemanden kennenlerne, sei er Georgier oder nicht, fange ich nach ein paar Worten unbedingt an zu erklären, dass ich einmal politischer Häftling gewesen bin. Jedes meiner Gespräche mündet unausweichlich in dieses Thema.

Innerlich wehre ich mich dagegen. Es gefällt mir nicht. Es macht aus mir einen eindimensionalen Menschen. Also sage ich mir: Warum sprichst du so viel über den KGB, den Gulag, das Gefängnis und das Elend, wenn du doch über das Antike Griechenland, über Homer und Aristophanes, über Rustaweli, Barataschwili und Galaktion Tabidse, über Fußball, Pele, Garrincha und Ronaldo, über Computer, Windows und Macintosh, über verschiedene Diäten, Atkins, Trennkost und Kohlenhydrate, über NGOs und Stiftungen, über Bildung, Geschichte und Politik sprechen kannst. Sprich, wovon auch immer, Hauptsache, du kannst es. Was geht dich noch das Gefängnis an, Baraschewo, das Sonderlager für politische Häftlinge, die Haft vor dreißig Jahren?

Deshalb habe ich nie über all das geschrieben – über die Gründung unserer Republikanischen Partei und die Folgen, über den drohenden Freiheitsentzug, über meine Verhaftung auf der Wedsinskaja-Straße in Tiflis, über die sechs Monate Isolationshaft beim KGB, einen Steinwurf von meiner Wohnung entfernt. Und auch nicht über die Gefängnisse von Rostow, Rjasan und Potma, über die „Stolypin-Waggons“ oder über Baraschewo, wo ich die drei besten Jahre meines Lebens verbrachte. Wenn ich ‚beste Jahre‘ sage, meine ich zwei Dinge: Es waren die besten Jahre meines Lebens (denn ich war jung, und was kann schöner sein als dieses Alter), und es gab keine bessere Zeit in meinem Leben. Nie wieder war ich in Gesellschaft von solchen Menschen, die der KGB mit größter Sorgfalt ausgesucht hatte.

Ich weiß, ich bin nicht der Erste, den ungewöhnliche Umstände dazu zwingen, zur Feder zu greifen. Unter uns gab es genügend Schreibwütige und Genies, aber ich griff dennoch zur Feder, das heißt, ich setzte mich vor eine Computertastatur. Ich wollte keinen Roman schreiben oder die „verlorene Zeit“ zurückholen (ach, mein geliebter Proust!), sondern eine Person retten, die zu verschwinden drohte. Ich fürchtete um Arkadi Dudkin. Ohne mich wäre Arkadi verloren, niemand würde erfahren, dass er lebte und dass sein Leben einen Sinn hatte. Die anderen haben ihn längst vergessen, und einige konnten ihn nicht einmal vergessen, weil sie ihn nicht kannten – sie waren nicht in unserem Lager. Wenn ich nicht über Arkadi schreibe, wird er mir im Hades genauso erscheinen, wie Odysseus Teiresias erschien, und er wird eine Antwort fordern.

Der Prophet David sagt im 41. Psalm: „Ein Abgrund ruft dem anderen zu“, und das tat auch Arkadi Dudkin. Er rief nach andere und mein Gedächtnis war so erleuchtet, dass sich das Licht in Finsternis verwandelte. Die Finsternis blieb, und sie begann zu sprechen.

ARKADI

Er hatte zwei Leben, genauer, er befand sich in der Vollzugsanstalt SchH 385/3-5 (nach dem Verschwinden der Sowjetunion hätte das Wort gar nicht mehr benutzt werden sollen, so sowjetisch ist es und kündet von der Hoheit des Staates über den Menschen und nicht umgekehrt). Und diese Voll-zugs-anstalt war so beschaffen, dass er kein Leben mehr hatte, aber das wusste er nicht. Er wusste, dass er Arkadi Dudkin, Veteran des Großen Vaterländischen Krieges und Held dieses Krieges war. Er wusste, dass er zusammen mit Kantaria auf der Kirche (er meinte natürlich den Reichstag, den er im Kino gesehen hatte – offenbar konnte in seiner Vorstellung nur eine Kirche eine Kuppel haben) die rote Siegesfahne gehisst hatte, während Gorochow (damit meinte Arkadi den zweiten Fahnenträger, den die Weltgeschichte als Michail Jegorow kennt) dort gar nicht gewesen war. Außerdem wusste Arkadi, dass er am 13. Mai entlassen werden sollte, nur hatte er entweder aufgehört, die Jahre zu zählen, oder es war für ihn das letzte, endlose Jahr seiner Freilassung angebrochen, wobei böse Menschen, die „Verderber“, wie er sie nannte, ihn aber nicht freilassen wollten.

Arkadi Dudkin wusste auch noch einiges mehr: Zum Beispiel, dass Leonid Breschnew, sein Zellengenosse im Gefängnis von Wladimir, ihm seine harterrungenen Medaillen und Orden gestohlen hatte. Und auch, dass er aus einem Panzer „katapultiert“ worden war, wie er sich ausdrückte. All das fügte sich zu einer Linie, zu einem naiven, unausgereiften Mythos, im Kommissarsjargon „Legende“ genannt, die er sich mit dem Tag seiner Verhaftung zugelegt und nie verändert hatte: Er war Frontsoldat gewesen, hatte Medaillen und Orden erkämpft und die Sowjetfahne gehisst – wo es sich gehörte und mit wem es sich gehörte. Danach hatte man ihn wegen nichts und wieder nichts verhaftet.

Wahrscheinlich half ihm bei der Veredlung seiner Legende der Umstand, dass sein älterer Bruder, Wassili Dudkin, tatsächlich im Zweiten Weltkrieg gekämpft hatte und tatsächlich ein Held gewesen war. Und auch wenn er nicht zusammen mit Kantaria und Jegorow die Fahne auf dem Reichstag gehisst hatte, so war er doch wirklich an der Operation der Einnahme des Reichstags beteiligt gewesen.

Ja, Arkadi wusste, dass er ein Held war, aber dieses Wissen deckte sich nicht mit dem der Lageradministration. Ehrlich gesagt, erkannte auch der Rest des Lagers nur eine Tatsache an: Während des Krieges war Arkadi Hilfspolizist gewesen. Als die Deutschen in sein weißrussisches Dorf kamen, war Arkadi 15 Jahre, und er rannte nicht in den Wald, um sogleich ein heldenhafter Partisan zu werden. Er konnte es auch gar nicht. Als er 17 wurde, zogen die Deutschen dem ehemals leicht dümmlichen Jungen, der mit der Lese- und Schreibkundigkeit auf Kriegsfuß stand, die Uniform eines Hilfspolizisten an, drückten ihm eine „Schmeisser“ in die Hand und befahlen ihm, im Dorf für Ordnung zu sorgen. Um die Waffe auszuprobieren, ging er in den Wald und feuerte einige Salven ab (in der Anklageschrift fand letzteres seinen Ausdruck in: „gab Schüsse auf Partisanen ab“). Zwei Tage später wurde das Dorf von Partisanen eingenommen, und Arkadis Hilfspolizistendasein fand ein jähes Ende. Die Partisanen dachten gar nicht daran, den geistesschwachen Jungen zu bestrafen. Doch die Anprobe der Hilfspolizistenuniform kam Arkadi teuer zu stehen (ein anderes Verbrechen wurde in der Anklageschrift nicht genannt, weil in jenem Dorf nur fünf Familien lebten, Juden gab es keine, auch keine Kommunisten – gegen wen der Hilfspolizist seine Repressionen hätte ausüben können, dazu noch innerhalb von 48 Stunden, war völlig unklar). Sein ohnehin schwacher Verstand, mit dem er die Welt wie ein Kind sah, trübte sich noch mehr. Er fing an, sich als sein Bruder auszugeben, ersann Geschichten aus dem Krieg, und in jeder von ihnen fand er seine Rolle. Deswegen hatte er gleichzeitig die Blockade von Leningrad durchbrochen, in Stalingrad sowie am Kursker Bogen gekämpft und natürlich auch Berlin eingenommen.

Das Dorf empfand Mitleid mit ihm, wusste von seiner zweitägigen, lächerlichen Polizisterei und dass er keiner Fliege etwas zuleide getan hatte, geschweige denn einem Menschen. Man spielte das Spiel mit, mehr noch, aus Barmherzigkeit behielten sie ihn als Heimattrottel und einzige Sehenswürdigkeit des Ortes (zusammen mit der alten Kirche).

Lesen und Schreiben hatte Arkadi nicht gelernt, aber er liebte das Kino, und nach jedem neuen Film erfand er eine weitere kleine Geschichte, in der er (und nicht Stalin oder Schukow) sich als militärische Hauptschlagkraft der Sowjetunion erwies. So ging das Leben weiter, bis wachsame und allwissende weißrussische Aufklärer aus der Pionierorganisation, vereint unter dem Namen „Pfadfinder“, mit voller und unablässiger Unterstützung des Komsomols und der Parteileitung ihn schließlich fanden, entlarvten und der Rechtsprechung zuführten. (Formal wurde er nicht von den Pionieren verhaftet, hier leistete die Miliz hervorragende Arbeit, allerdings tauchten die Namen einiger Pioniere in der Anklageschrift gegen ihn auf.)

Ab 1972 verbüßte Arkadi Dudkin seine Strafe als Vaterlandsverräter und Kriegsverbrecher.

Daran, dass der sowjetische KGB aus einem harmlosen Dorftrottel einen Vaterlandsverräter gemacht hatte, war nichts Erstaunliches. Auf die beharrlichen Forderungen von Dissidenten hin (wobei mein Bruder Dato und ich uns gleich nach unserer Ankunft im Lager diesen Forderungen anschlossen, die zudem von internationalen Organisationen unterstützt wurden) reiste jedoch jedes Jahr eine kompetente Kommission aus Moskau an, zu denen die Asse der sowjetischen Psychiatrie gehörten. (Hätte man in eine solche Kommission etwa jemand geringeren als ein Akademiemitglied oder einen Professor aufnehmen können? Schließlich musste ihr Gutachten das Vertrauen internationaler Gelehrter gewinnen.) Diese Kommission stellte jedes Mal unbeirrt (ein Lieblingswort der Kommunisten) folgendes fest: Arkadi Dudkin ist psychisch normal, bei der Verübung seines Verbrechens war er zurechnungsfähig, was er auch gegenwärtig ist. Deswegen entbehrt die Forderung nach seiner vorzeitigen Entlassung jeder Grundlage. Unser Volk wird Vaterlandsverräter und jene, die den blutrünstigen Hilfspolizisten für einen harmlosen Heranwachsenden ausgeben wollen, stets auf das Strengste verurteilen.

Jedes Jahr am 13. Mai fieberte das gesamte Lager der sechsten Stunde des Abends entgegen. Um sechs Uhr versammelten sich die Häftlinge an der sogenannten „Raucherinsel“ in Erwartung eines stets wiederkehrenden Spektakels.

Dieses Spektakel hatte einen einzigen Darsteller und war die Baraschewo-Variante eines Ein-Mann-Stücks: Im ersten Akt kam Arkadi mit einem Stock in der Hand aus der Baracke und ging zum Gebäude der Lageradministration, ans Fenster jenes Zimmers, in dem gewöhnlich die Psychiaterkommission mit den berühmten Akademiemitglieder tagte, woraufhin er ohne Pause zum zweiten Akt überging: Er schlug wild auf die Wand ein. Im dritten Akt trug er auf Weißrussisch einen unbekannten Monolog vor, dessen Inhalt selbst die sachkundigsten Slawisten des Lagers, Michail Poljakow und Gelij Donskoj, nicht zuordnen konnten. Offenbar forderte Arkadi in seiner Muttersprache seine Freilassung.

Er wurde nicht gestoppt und nicht zur Ordnung gerufen. Eine volle Stunde schlug er mit dem Stock auf die Wand ein, und die Lagerleitung schwieg. Wenn er ermüdet war und seine Pflicht erfüllt hatte, stellte er sich zu den anderen an die „Raucherinsel“. Es kamen Kontrolleure, die den Grad der Zerstörung prüften. In einem Straflagern mit strenger Bewachung, wo man für eine Haarlänge von zwei Millimetern garantiert 15 Tage „Schiso“ (Strafisolationshaft) bekam, wurde Arkadi für seinen politischen Akt nie bestraft – die Administration und die Kontrolleure des Lagers wussten sehr genau, mit wem sie es zu tun hatten. Sie waren keine großartigen Akademiemitglieder und konnten einen normalen von einem wahnsinnigen Menschen unterscheiden.

Wie die meisten Bewohner des Lagers war Arkadi Raucher, aber er hatte nie eigenen Tabak oder Machorka. Er machte keinen Gebrauch vom Angebot des Verkaufsstands (jeder Gefangene hatte das Recht, einmal im Monat einen Einkauf für fünf Rubel zu tätigen, wobei aber kein reales Geld abgezählt wurde). Er sparte für ein künftiges Leben, das nach seiner Auffassung am 13. Mai jeden Jahres beginnen musste. Deswegen war Arkadi ein klassischer Schnorrer, also ein bescheidener Machorka-Bettler.

Hinsichtlich dieser Tatsache war die Raucherzone in zwei ungleiche Teile gespalten: Die Mehrheit bestand aus jenen, die ihre Machorka-Vorräte auf keinen Fall mit Arkadi geteilt hätten, und in der nichtigen Minderheit waren die anderen, die angesichts der schwierigen Umstände Arkadi manchmal etwas zu rauchen gaben.

Man konnte beide Teile verstehen, denn im Lager zählte jede Kleinigkeit. Wenn man Arkadi Machorka gab, beraubte man sich damit eines Vergnügens, verlängerte also seine Haftzeit. Ich will damit sagen, dass die durch das Rauchen erlangten Minuten des Vergnügens mit Freiheit assoziiert wurden. In der Vorstellung eines Häftlings (das ist natürlich vereinfacht), war die Freiheit der Ort, an dem ihn unzählige Vergnügungen erwarteten. Genau deswegen gab im Lager niemand das Rauchen auf, aber es ereigneten sich Bekehrungen von Nichtrauchern zu Rauchern.

Arkadi wusste: Mit einem einfachen „Haste was zu rauchen?“ hätte er, außer von zwei, drei naiven Häftlingen, von niemandem Machorka bekommen. Sein „Haste was zu rauchen?“ war ein unverzichtbarer, aber nur unzureichender Bestandteil seiner „Vorstellung“, die er mit solcher Meisterschaft vollführte, dass man sich leicht vorstellen konnte, wie ihn die Deutschen in die Uniform gesteckt hatten oder wie er sein Leben lang der einst erdachten Legende folgte: Arkadi Dudkin war ein geborener Schauspieler.

Nehmen wir an, Arkadi sah den Armenier Rafael Papajan an der „Raucherinsel“ stehen. Sofort begann er seine „Vorstellung“ und näherte sich Papajan langsam auf eine Entfernung, die zum Schnorren reichte: „Ich diente mal unter dem Kommando von Marschall Bagramjan …“

Dazu ist zu sagen, dass Arkadi seiner Rede mit weißrussischen Wendungen etwas Altslawisches verlieh, also eine mythische Ebene hinzufügte. Zum Beispiel sagte er nicht: ich diente mal, sondern: einst dienete ich. Arkadi fuhr fort: „Das war wahrhaft ein Kommandeur! Mein Panzer gefiel ihm sehr. Er flehte mich an: Lass uns tauschen. Was für ein Kerl! Ein echter Krieger. Armenier sind hervorragende Krieger, ganz anders die Türken! Haste was zu rauchen? Mich würde interessieren, ob es Nachkommen von Bagramjan gibt.“

Anfangs gab ihm Rafael Machorka, wenn auch ungern. Aber mit der Zeit wurde es immer schwieriger, Papajan mit primitivem Patriotismus zu beeindrucken. Zum Unglück für Arkadi verfeinerte sich der Geschmack des Sohns eines bekannten armenischen Dramatikers und Doktors der Philologie Rafael Papajan zusehends, und der Humanist neigte immer mehr zum „Das glaube ich nicht!“ des Theaterreformers Stanislawski. Manchmal sprach er es sogar aus: „Das glaube ich nicht!“, und dann ging Arkadi leer aus.

Von Arkadis zahllosen Tugenden waren sein standhafter Charakter und seine Unermüdlichkeit die interessantesten. Für diesen Mann war „Pause“ offenbar ein Fremdwort. Kaum war er mit seinem Auftritt bei Papajan gescheitert, ging er schon auf einen Georgier an der „Raucherinsel“ zu und fing mit geradezu homerischer Objektivität und Leidenschaftslosigkeit eine neue Geschichte an, für die er gar nicht lange in seinem Gedächtnis kramen musste. Er kannte jede Menge Geschichten und musste nie eine wiederholen. Mit seinem weißrussischen Akzent leierte er: „Davor diente ich bei General Leselidse. Das war ein wahrhaftiger Krieger, ein Soldatenvater. Leonid Breschnew lernte ich dort auch kennen. Später hat er mir meine Medaillen und Orden gestohlen, aber darum geht es jetzt nicht. General Leselidse war mein guter Freund, er sagte zu mir: Nicht Gorochow, sondern du wirst die Fahne über Berlin hissen. Er liebte ein georgisches Lied, sakwarlis saplaws… Haste was zu rauchen? … wedsebdi-i-i-i. Mich würde interessieren, ob es in Baku eine Leselidse-Straße gibt.“

Ungeachtet seiner deutlich hinkenden Geographiekenntnisse (ich konnte ihn nie davon überzeugen, dass die Hauptstadt von Georgien Tiflis, und nicht Baku ist), hinterließen alle schauspielerischen Auftritte von Arkadi einen unauslöschlichen Eindruck bei mir, so dass ein Teil meiner monatlichen Machorka-Vorräte uneingeschränkt ihm gehörten.

Im Grunde war Arkadi Poet, und im Gegensatz zu anderen Poeten auch noch ein dankbarer. Wenn er mit Hilfe seiner artistischen Meisterschaft an Machorka gekommen war, sie in einen aus der „Iswestija“ gerissenen Zeitungsschnipsel gerollt und angezündet hatte, fing er sofort voller Dankbarkeit eine lustige Geschichte an zu erzählen.

„Eines Tages sitze ich im Panzer. Ich war schließlich Panzersoldat! Also, ich sitze im Panzer und sehe, wie die Deutschen mit drei ‚Tigern‘ kommen. Das war kurz vor Berlin. Neben mir fährt der Panzer des georgischen Leutnants Macharaschwili, na du weißt schon, der Sohn vom Alten. Die Deutschen kommen mit ihren drei ‚Tigern‘ und rufen: ‚Arkadi, Hände hoch!‘. Das rufen sie auf Deutsch, die Deutschen mit ihren drei Panzern. Ich habe einen T-34, und sie haben die ‚Tiger‘. Ich bin ein Löwe, sie sind Tiger. Der Sohn vom Alten, der arme Macharaschwili, ist ein Wolf. Und sie rufen ‚Hände hoch‘, und ich rufe: ‚Ich Arkadi, ich nix Händehoch, ich erschießen, Schweine, euch Fritzen, jawohl!‘ Der deutsche Panzer gibt einen Schuss ab und trifft meine linke Flanke. Sie rufen ‚Ja, ja!‘ Ich schieße und erledige einen ‚Tiger‘. Den zweiten ‚Tiger‘ erledigt Macharaschwili, der Sohn vom schnurrbärtigen Alten. Da kommt der dritte ‚Tiger‘. Ich kann ihn nicht anhalten, er fährt und fährt und erledigt Macharaschwili. Er fährt und trifft mich. Ich schieße und schieße, aber er gibt nicht auf. Da sehe ich – im Panzer sitzt Adolf Hitler persönlich. Mir wird klar, dass ich mich nicht mehr retten kann. Ich schreie: ‚Für die Heimat, für Stalin!‘ Ich fahre die Flügel des Panzers aus und fliege los, ganz hoch hinaus, höher als die Sonne!“

Arkadi Dudkin sollte am 13. Mai 1987 freigelassen werden. Am 12. Mai verstarb er. Den Sitten des Ortes entsprechend zog ihm die Lageradministration die Schuhe aus und beerdigte ihn in einem anonymen Grab. Zum Wiedersehen mit seinem heldenhaften Bruder, dessen Rolle Arkadi sein Leben lang so erfolgreich gespielt hatte, erschien er barfuß.

Published November 25, 2016
© 2016 Literary Agency Galina Dursthoff

Арка́дий from Святая мгла

Written in Georgian by Levan Berdzenishvili


Перевод с грузинского Л. Бердзенишвили и Е. Бочоришвили

По элегии древнегреческого реформатора и поэта Солона, жизнь человека состоит из семилетних периодов: в первые семь лет ребенок меняет зубы, во вторые – достигает зрелости, в третьи у него растет борода, в четвертые он расцветает, в пятые создает семью, в шестые серьезно относится к делу, в седьмые и восьмые – он совершенен, в девятые начинает слабеть, а в десятые его смерть уже не будет преждевременной. Мне довелось пережить всего вдоволь, однако, присматриваясь к самому себе, я убедился в том, что самыми важными семью годами были для меня четырехлетнее ожидание ареста и трехлетнее лишение свободы. Влияние этих семи лет на мою жизнь так велико, что стоит мне познакомиться с новым человеком, будь то грузин или иностранец, как после пары слов я непременно принимаюсь объяснять ему, что некогда был политическим заключенным. Любая моя беседа неминуемо сворачивает к этой теме.

Внутренне я  сам себе противлюсь. Не нравится мне это: уж слишком несложным получаюсь я человеком. Убеждаю себя: не пристало столько говорить о КГБ, Гулаге, тюрьме и бедах, рассказывая о древней Греции, о Гомере, Аристофане, Руставели, Бараташвили, Галактионе, футболе, Пеле, Гарринче, Рональдо, компьютере, виндоусе, Макинтоше, айфоне, диете, белках, Аткинсе, углеводах, неправительственном секторе, фондах, об образовании, истории, политике, убийстве Ильи Чавчавадзе, грузинах, путешествиях, Бразилии. Говори о чем угодно, благо, говорить умеешь, сдались тебе эта тюрьма, Барашево, Дубравлаг, заключение тридцатилетней давности?

Потому я никогда не писал о создании Республиканской партии, ни о следствии, ни об ожидании лишения свободы, ни об аресте на Ведзинской улице в Тбилиси, ни об изоляторе КГБ в ста шагах от моего дома, где просидел шесть месяцев, ни о ростовской, рязанской, потьминской тюрьмах, ни о прозванном «Столыпин» этапе, и ни о Барашево, где я провел три лучших года своей жизни. Говоря «лучшие годы», я имею в виду оба понятия: что это были лучшие годы жизни (ведь я был молод и что может быть прекрасней этого возраста) и что лучшего периода в моей жизни у меня просто не было, никогда больше не окружали меня такие люди, которых с великим рдением собрал тогда КГБ.

Знаю, я не первый, кого чрезвычайные обстоятельства вынудили взяться за перо, в наших рядах и графоманов и гениев было немало, однако я «взялся за перо», то есть приладился к клавиатуре не для того, чтобы написать художественную книгу и не для того, чтоб вернуть «утраченное время» (ах, мой любимый Пруст!), а для того, чтобы спасти персонаж, готовый исчезнуть. Я бьюсь за спасение Аркадия Дудкина. Не будь меня, Аркадий пропадет, никто не узнает, что он был на этом свете, что его бытие имело смысл. Другие давно его забыли, а некоторые не забывали потому, что не помнили – не видели его никогда в зоне. Если я не опишу Аркадия, в Гадесе он так же явится мне, как Одиссей явился Тиресии, и потребует ответа.

Пророк Давид в сорок первом псалме говорит, что «бездна бездну призывает», и Аркадий Дудкин тоже призвал остальных и мою память так озарило, что свет превратился во тьму, тьма устоялась, и устоявшаяся мгла заговорила.

АРКАДИЙ

У него было две жизни, вернее, он находился в таком учреждении (после исчезновения Советского Союза это слово даже употребляться не должно, настолько оно советское и исповедует верховенство государственного уклада над человеком, а не наоборот), в уч-реж-де-нии ЖХ 385/3-5, что жизни у него не было вообще, но он об этом не знал. Он знал, что он Аркадий Дудкин, ветеран Отечественной войны, герой этой войны, человек, водрузивший вместе с Кантария над церковью (конечно же, он имел в виду увиденный в кино Рейхстаг, видимо, в его представлении разве что церковь могла иметь купол) красное знамя, а Горохова (под этой фамилией Аркадий подразумевал сознаменосца Кантария, прославленного Михаила Егорова) там даже не было. Еще Аркадий знал, что он должен выйти на волю 13 мая, только он либо перестал вести счет годам, либо для него настал один конечный-бесконечный год, в котором он должен был выйти на волю, однако злые люди, выражаясь его словами, «супостаты», не выпускали его.

Много еще всего знал Аркадий Дудкин: например, что сидевший с ним в одной камере Владимирской тюрьмы Леня Брежнев украл у него добытые на войне ценою крови и пота медали и ордена, что его «пультировали» из танка («Меня пультировали», – любил он говорить) и другое, что проявляло его линию, его наивный, непрофессионально обработанный миф, на сыскном жаргоне – «легенду», которую он выбрал со дня своего ареста и которой никогда уже не изменял: воевал на войне, добыл медали и ордена, водрузил знамя где полагалось и с кем полагалось. После этого его арестовали ни за что ни про что.

Похоже, в обработке легенды ему помогал тот факт, что его старший брат, Василий Дудкин, действительно сражался на Отечественной войне, действительно был героем, и если вместе с Кантария и Егоровым не водружал знамя над Рейхстагом, то в операции взятия Рейхстага участвовал на самом деле.

Да, Аркадий знал, что был героем, однако его знание не совпадало со знанием администрации зоны и, честно говоря, всей зоны, последняя же  признавала лишь один факт: во время войны Аркадий был полицаем. Когда немцы вошли в его белорусское село, Аркадию было 15 лет, и он не убежал, скорее всего, не смог убежать в лес, чтоб с первых же дней начать геройски партизанить, а когда ему исполнилось 17 лет, на Аркадия, на этого бывшего не в ладах с грамотой, малость «придурковатого» парня немцы надели форму полицая, дали ему в руки «шмайсер» и велели установить в селе порядок. Чтоб опробовать оружие, он пошел в сторону леса и выпустил несколько очередей (в обвинительном заключении последнее было отражено следующим образом: «сделал выстрелы в сторону партизан»). Через два дня село заняли партизаны и полицайство Аркадия закончилось. Партизаны и не думали наказывать слабоумного мальчика. Однако примерка формы полицая (другого преступления в обвинительном заключении не было описано, так как в селе было всего пять семей, евреев там не было, не было и коммунистов, какие же репрессии должен был осуществлять полицай Дудкин, да еще за 48 часов, неизвестно) Аркадию обошлась дорого: слабый и без того его разум, которым он по-детски воспринимал мир, помешался еще больше, он стал выдавать себя за брата, сочинял эпизоды войны и в каждом эпизоде находил свою роль, поэтому он одновременно прорывал и ленинградскую блокаду, и воевал в Сталинграде и на Курской дуге, ну и, конечно же, брал Берлин.

Село жалело его, помнило его двухдневное смехотворное полицайство и то, что он и муравья не стал бы обижать, не то что человека, и играло с ним в эту игру; более того, из милости содержало его как домашнего дурачка и единственную (вместе со старой церковью) сельскую достопримечательность.

Грамоте Аркадий не выучился, но кино любил, и после каждого нового фильма сочинял свою маленькую историю, в которой он (а не Сталин или Жуков) являлся главной военной силой Советского Союза. Так и продолжалась жизнь, пока бдительные и всезнающие белорусские пионеры-разведчики, объединенные названием «следопыты», при полной и неуклонной поддержке комсомольского и партийного руководства не нашли его, не разоблачили и не свершили над ним правосудие (формально его задержали не пионеры, отличилась милиция, однако фамилии нескольких пионеров тем не менее оказались в обвинительном заключении Аркадия Дудкина).

С 1972 года Аркадий Дудкин отбывал наказание как предатель Родины и военный преступник.

В том, что советский КГБ из безобидного сельского дурачка сделал предателя Родины, нет ничего удивительно, однако в ответ на настоятельные требования диссидентов (по прибытии в зону мы с братом Дато тотчас присоединились к требованию, поддержанному международными организациями) ежегодно из Москвы приезжала компетентная комиссия, в которую входили асы советской психиатрии (разве стали бы вводить в подобную комиссию кого-либо поменьше академика или профессора, ведь их заключения должны были завоевать доверие мировых ученых?), и эта комиссия неуклонно (любимое словечко коммунистов) устанавливала следующее: Аркадий Дудкин психически нормален, он и при совершении преступления был вменяемым, каковым является и в настоящее время, поэтому требование о его досрочном освобождении совершенно безосновательно, наш народ будет всегда строго спрашивать с предателей Родины и с желающих выдать кровожадного полицая за безобидного мальца.

Именно поэтому 13 мая каждого года вся зона ждала шести часов вечера. К шести часам вечера заключенные собирались у так называемой «курилки» в ожидании вечного спектакля.

У спектакля был один-единственный участник, этакая барашевская вариация театра одного актера: в первом акте Аркадий, выйдя из барака с палкой в руках, направлялся к зданию администрации, подходил к окнам той самой комнаты, в которой обычно заседала психиатрическая комиссия из великих академиков, и без антракта переходил ко второму акту: неистово бил палкой по стене; а в третьем акте он по-белорусски читал какой-то неизвестный монолог, содержание которого не смогли распознать  даже самые знаменитые слависты зоны, Михаил Поляков и Гелий Донской. Видимо, Аркадий на родном языке требовал освобождения.

Его не останавливали, не призывали к порядку. Он целый час бил палкой об стенку, и администрация безмолвствовала. Только после того, как устав и выполнив свой долг, он присоединялся к остальным у курилки, появлялись контролеры и проверяли степень повреждения стены. В колонии строгого режима, где за отращивание волос длиной в 2 мм был гарантирован 15-дневный « шизо » (штрафной изолятор), Аркадия за его политический акт никогда не наказывали – администрация и контролеры зоны прекрасно знали с кем имели дело, ведь они не были великими академиками, чтоб не отличить нормального от сумасшедшего.

Как и большинство обитателей зоны, Аркадий был курильщиком , однако у него никогда не бывало своего табака или махорки, ларьком (каждый заключенный имел право раз в месяц сделать покупки на пять рублей, но при этом денежные единицы в деле не участвовали) он не пользовался, берег деньги на будущую жизнь, которая, по его разумению, должна была начаться 13 мая какого-то года, поэтому Аркадий сложился классическим «стрелком», то есть скромным вымогателем махорки. С учетом данного факта, курящая зона разбилась на две неравные части: в большинстве были те, кто ни в коем случае не поделился бы с Аркадием махоркой, а в ничтожном меньшинстве оказались те, кто, под тяжестью обстоятельств, иногда мог дать Аркадию покурить.

Понять можно было обе части, так как в зоне всё на счету и предоставить Аркадию махорки означало лишить себя удовольствия, то есть добавить себе срок заключения. Я хочу сказать, что доставляемые махоркой минуты удовольствия ассоциировались с волей. По представлению заключенного ( упрощенно, конечно, ) воля – это место, где обитают неисчислимые удовольствия. Именно поэтому в зоне никто не бросал курить, а вот обращение некурящих в курящие случалось.

Аркадий знал, что простым «дай закурить» ни у кого, кроме двух-трех наивных заключенных, не смог бы выудить махорку, и его «дай закурить» было непременным, однако недостаточным условием его «представления», которое он исполнял с таким мастерством, что можно было легко вообразить, каким образом немцы одели его в форму, или как он всю жизнь следовал однажды выдуманной легенде: Аркадий Дудкин был прирожденным актером.

Допустим, Аркадий увидел, что в «курилке» стоит Рафаэл Папаян, – он немедля начинал « представление » и постепенно приближался к Папаяну на расстояние, достаточное, чтобы «стрельнуть»: «Служил я как-то под командованием маршала Баграмяна…»

Тут следует сказать, что Аркадий белорусскими оборотами придавал своей речи древнеславянское, то есть мифическое измерение, например, он не говорил «служил я как-то», а  – «служив я как-то». Тем временем Аркадий продолжал: «Вот кто был истинным командиром! Ему очень мой танк нравился. Умолял, давай, мол, поменяемся. Какой был мужик! Настоящий военный. Армяне замечательные воины, не то что турки! Дай закурить. Интересно, существуют ли потомки Баграмяна?»

Первоначально Рафаэл неохотно, но давал махорку, однако со временем поймать Папаяна на примитивный патриотизм становилось все труднее. К несчастью для Аркадия, вкус у сына известного армянского драматурга, кандидата филологических наук Рафаэла Арамашотовича Папаяна постепенно утончался и этот гуманитарий все больше склонялся в сторону «не верю» Станиславского, иногда даже говорил: «Не верю!», оставляя Аркадия без махорки.

Из несметных добродетелей, присущих Аркадию, наиболее интересными были его стойкий характер и неутомимость. Этому человеку была явно неведома пауза. Еще не закончив безуспешное выступление с Папаяном, он направлялся в сторону какого-нибудь грузина, стоявшего в курилке, и чуть ли не с гомеровской объективностью и беспристрастностью начинал новую историю, за которой ему и вправду не приходилось лезть в карман, историй у него было множество и ему не нужно было повторяться. Он бубнил со своим легким белорусским акцентом: «До этого я служил у генерала Леселидзе. Вот кто был настоящим военным, отцом солдат. С Леней Брежневым тоже там познакомился, впоследствии он у меня медали и ордена украл, но сейчас не время об этом. Генерал Леселидзе был моим большим другом, говорил, мол, тебе, а не Горохову дам знамя над Берлином водрузить. Грузинскую песню любил, сакварлис саплавс… дай-ка закурить… ведзебди-и-и. Интересно, а в Баку есть улица Леселидзе?»

Несмотря на явную хромоту в географии (я никак не мог убедить его, что столица Грузии зовется Тбилиси, а не Баку), все актерские выступления Аркадия производили на меня неизгладимое впечатление, так что часть моего ежемесячного запаса махорки безоговорочно принадлежала ему.

Фактически, Аркадий был поэтом. При этом, в отличии от других поэтов, благодарным поэтом. Добыв с помощью артистического мастерства махорки, свернув ее в оторванный от «Известий» клочок бумаги и закурив, он в благодарность тут же начинал рассказывать забавную историю.

– Однажды сидел я в танке. Я же танкистом был! Так вот, сижу, значит, я в танке и вижу, немцы тремя «тиграми» идут. Происходит это на подступах к Берлину, рядом со мной шел танк грузинского лейтенанта Махарашвили, ну, знаешь, сын старика. Идут немцы тремя «тиграми» и кричат: «Аркадий, хендехох!» По-немецки кричат. Немцы на трех танках. У меня был Т-34, а у них  – «Тигры», я был львом, а они тиграми. Сын старика, бедный Махарашвили, волком был. Они кричат мне «хендехох», то есть руки вверх, и я крикнул им: «Их бин Аркадий, их нихт хендехох, их бин убивен зи, швайн фрицен, явол!», я вас всех перестреляю, значит, немецкие свиньи. Выстрелил немецкий танк, угодил мне в левый бок и крикнул: «Я, я!» Я выстрелил и убил одного «тигра». Второго «тигра» Махарашвили убил, сын усатого старика. Двинулся третий «тигр». Не могу его остановить, идет и идет. Убил Махарашвили. Идет и вот-вот собьет меня. Стреляю и стреляю, но он не умирает! Оказывается, в танке сам Гитлер сидит. Я понял, что мне уже не спастись и крикнул: «За Родину, за Сталина!» Выпустил я из танка крылья и полетел, очень высоко взлетел, выше солнца поднялся! »

Аркадий Дудкин должен был освободиться 13 мая 1987 года. 12 мая он скончался. В соответствии с местной традицией администрация зоны разула его и предала безымянной могиле, так что на встречу со своим братом-героем, чью роль Аркадий с успехом исполнял всю жизнь, он пошел босым.

Published November 25, 2016
Excerpted from Святая мгла (последние дни Гулага), NLO Publishing House, Moscow 2016.
© 2016 Literary Agency Galina Dursthoff


Other
Languages
Georgian
English
German
Russian

Your
Tools
Close Language
Add Bookmark